1783 - 1791
Grote Elektriseermachine met Leidse Flessen
Cuthbertson, John
Objecttype
Elektriciteit
details
Maker(s)
Cuthbertson, John (1743-1821)
instrument maker
van Marum, Martinus (1750-1837)
inventor, designer
Viervant, Leendert (1752-1802)
designer
Nu te zien in het museum
Dit instrument is – en was altijd – de grootste wrijvingselektriseermachine ter wereld. Vanaf de opening van Teylers Museum in 1784 staat het in de ovale zaal: een ruimte voor bezoekers, maar óók een laboratorium voor onderzoek.
Wetenschappers hebben dan grote interesse in elektriciteit: wat is het en wat doet het precies? Precies de vragen die onderzoeker Martinus van Marum, de eerste directeur van Teylers Museum, ook heeft. Hij laat de machine bouwen voor zichzelf én geleerden uit binnen- en buitenland die er onderzoek mee willen doen. Dat maakt het museum internationaal beroemd.
De statische elektriciteit wordt opgewekt doordat de draaiende glazen platen tegen kussens wrijven, net zoals dat in het klein gebeurt als je een ballon tegen je haar wrijft. De machine kan vonken van 60 centimeter produceren en wordt nóg krachtiger als Van Marum zogenoemde ‘Leidse flessen’, die de lading kort opslaan, toevoegt.
Van Marum doet jarenlang onderzoek naar de invloed van elektriciteit op verschillende materialen zoals metaal en gas, op planten en dieren. En zelfs mensen – met zichzelf als belangrijkste proefkonijn, om bijvoorbeeld de invloed op de hartslag te onderzoeken. Zijn nieuwe inzichten deelt hij met zoveel mogelijk anderen.
Wil je de kracht van statische elektriciteit zelf ervaren? Meld je aan voor de Lorentz Formule om een replica van de grote elektriseermachine in werking te zien!
Tijdlijn
1745 -
Uitvinding van de Leidse fles
In 1745 en 1746 ontdekten natuuronderzoekers dat elektrische lading kon worden opgeslagen in een glazen fles. Deze uitvinding werd bekend als de Leidse fles, genoemd naar de stad Leiden. De Nederlandse natuurkundige Pieter van Musschenbroek en de Duitse onderzoeker Ewald Georg von Kleist kwamen onafhankelijk van elkaar tot dezelfde ontdekking. De Leidse fles was het eerste apparaat waarmee grote hoeveelheden elektriciteit konden worden bewaard en later weer vrijgegeven. Daarmee werd het mogelijk om veel nieuwe experimenten uit te voeren en de eigenschappen van elektriciteit beter te begrijpen. De Leidse fles wordt gezien als de voorloper van de moderne condensator.
1783 -
Martinus van Marum wil de grootste elektriseermachine
Martinus van Marum (1750–1837), directeur van het Teylers Museum, was gefascineerd door elektriciteit. In de achttiende eeuw was elektriciteit een nieuw en spectaculair onderzoeksgebied. Van Marum wilde niet zomaar experimenteren: hij wilde de krachtigste elektriseermachine ter wereld bouwen. Daarom gaf hij de Amsterdamse instrumentmaker John Cuthbertson opdracht een enorme elektrostatische machine te maken. Toen deze in 1784 gereedkwam, was het de grootste elektriseermachine ter wereld. Met het apparaat voerde Van Marum indrukwekkende proeven uit die bezoekers en wetenschappers uit heel Europa aantrokken.
1784 -
Bouw van de Grote Elektriseermachine
In 1783 gaf Martinus van Marum opdracht tot de bouw van een uitzonderlijk wetenschappelijk instrument: de Grote Elektriseermachine. Hij wilde een machine bouwen die krachtiger was dan alle bestaande elektriseermachines, zodat nieuwe elektrische verschijnselen onderzocht konden worden. De Amsterdamse instrumentmaker John Cuthbertson bouwde de machine naar Van Marums ontwerp. Na ongeveer een jaar werk werd het apparaat in 1784 opgesteld in de nieuwe Ovale Zaal van Teylers Museum. Met zijn enorme glazen schijven en indrukwekkende vonken was het de grootste wrijvingselektriseermachine ter wereld. De machine maakte Teylers Museum internationaal bekend als centrum voor onderzoek naar elektriciteit.
1784 - 1791
Hoe de machine werkt en waar ze voor gebruikt wordt
De Grote Elektriseermachine wekt statische elektriciteit op door wrijving. Wanneer de grote glazen schijven worden rondgedraaid, schuren ze langs leren kussens. Door deze wrijving ontstaat een elektrische lading die wordt verzameld in metalen geleiders. De opgewekte elektriciteit kan vervolgens als krachtige vonken overspringen. Met behulp van Leidse flessen – vroege apparaten om elektrische lading op te slaan – kon de machine nog grotere hoeveelheden elektriciteit verzamelen en vrijgeven. De machine was zo krachtig dat zij vonken van wel 60 centimeter kon produceren.
1800 -
De machine als iconisch museumstuk
Al meer dan twee eeuwen is de Grote Elektriseermachine een van de bekendste objecten van Teylers Museum. Het instrument staat nog altijd op zijn oorspronkelijke plaats in de Ovale Zaal, waar het sinds 1784 bezoekers verwelkomt. De machine is niet alleen een indrukwekkend technisch meesterwerk, maar vertelt ook het verhaal van de Verlichting: een tijd waarin wetenschap, experimenten en nieuwsgierigheid centraal stonden. Omdat de machine vrijwel volledig bewaard is gebleven, vormt zij een unieke verbinding tussen het wetenschappelijk onderzoek van de achttiende eeuw en de bezoekers van vandaag. Hierdoor is de Grote Elektriseermachine uitgegroeid tot hét symbool van Teylers Museum.
Kennis testen?
Naar de quizQuiz
-
-
Waarvoor werd de Leidse fles gebruikt?
-
Waarom wilde Martinus van Marum een heel grote elektriseermachine laten bouwen?
-
Wie bouwde de Grote Elektriseermachine die Van Marum had ontworpen?
-
Wat gebeurt er als je aan de slinger van de Grote Elektriseermachine draait?
-
Wat is de belangrijkste rol van de Grote Elektriseermachine in Teylers Museum nu?